Patent, faydalı model ve tasarım: Türkiye'de neyi nasıl korursunuz?

Bir ürün geliştirdiniz, fuarda gösterdiniz, ilgi gördü. Altı ay sonra patent başvurusu yapıyorsunuz ve ret geliyor: yenilik yok. Yeniliği öldüren rakip değil, kendi standınız.

Fikri hakların tamamı aynı mantıkla çalışmaz. Hangi korumanın neyi kapsadığını baştan bilmek, sonradan telafi edilemeyen hataları önler.

Hangi koruma neyi korur?

• Patent — teknik bir soruna teknik çözüm getiren buluş. Yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik aranır. Koruma yirmi yıla kadar.
• Faydalı model — aynı yenilik şartı vardır ama buluş basamağı aranmaz. Daha hızlı ve daha ucuzdur; buna karşılık usuller ve kimyasal maddeler faydalı modelle korunamaz. Koruma on yıl.
• Tasarım — ürünün görünümü: çizgi, renk, biçim, doku. Tescille beş yıl korunur, beşer yıllık yenilemelerle uzatılır.
• Telif — yazılım, metin, müzik, çizim. Tescil gerekmez; eser meydana geldiği anda doğar.

Yeniliği kaybetmenin en kolay yolu: kendi tanıtımınız

Patent ve faydalı modelde yenilik, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış olmayı gerektirir. Fuar, sosyal medya paylaşımı, bir müşteriye gönderilen sunum — hepsi kamuya sunum sayılabilir. Kanun buluş sahibinin kendi açıklaması için sınırlı bir hoşgörü süresi tanır, ama bu süre kısadır ve her ülkede aynı değildir. Kural basittir: önce başvurun, sonra gösterin.

Faydalı model ne zaman daha akıllıca?

Ürününüz mevcut bir çözümün akıllı ama radikal olmayan bir iyileştirmesiyse, patentte buluş basamağı engeline takılma ihtimali yüksektir. Faydalı model daha kısa sürede belge verir ve ihlale karşı aynı dava yollarını açar. Pazarı iki yılda dönen bir üründe on yıllık koruma zaten fazlasıyla yeterlidir.

Tasarımda tescilin farkı

Tescilsiz tasarım da korunur, ancak süresi çok kısadır ve korumanın kapsamı dardır: yalnızca kopyalamaya karşı işler. Tescilli tasarımda ise benzer izlenim yeterlidir; karşı tarafın sizden kopyaladığını ispat etmeniz gerekmez. Aradaki fark, davada her şeyi belirler.

Telif tescil istemez ama ispat ister. Eserin sizde ne zaman oluştuğunu gösteren bir kaydınız yoksa, hak sizde olsa bile ispat yükü sizdedir.

Hak kimin: çalışan ve serbest çalışan buluşları

İşçinin işini görürken yaptığı buluşta işverenin hak talep etme yetkisi vardır; buna karşılık işçiye bedel ödenmesi gerekir. Serbest çalışana yaptırılan tasarım veya yazılımda ise durum terstir: yazılı bir devir sözleşmesi yoksa hak, işi yapanda kalır. Şirketlerin en pahalı fikri mülkiyet sorunu genellikle burada, sözleşme yokluğunda doğar.